OSMANLI’DA YAŞAYAN YAHUDİLER
Yahudiler yeryüzünüzün en organize kimi zaman içe dönük ama bir o kadarda dünyaya açık millet yâda inanç grubudur. Diğer adıyla Arapçada musanın izindekiler anlamına gelen Museviler günümüzde toplam Yahudi nüfusu dünya genelinde 15 milyon 300 ben’dir. Bu nüfusun büyük bir kısmı USA ve İsrail’de olsada dünyanın farklı noktalarında birçok Yahudi bulunmaktadır.
Yahudilerin Osmanlı İmparatorluğundaki Yeri
Yahudilerin Anadolu coğrafyasında varlığı Bizans kaynaklarından ede edilen bilgilere bakılacak olunursa M.Ö. 4. Yüzyıla kadar uzanmaktadır.12. ve 13.Yüzyıla gelindiğinde Anadolu beylikleri döneminde kısıtlıda olsa Türkler ve Yahudiler arasında etkileşim olmuştur. Bu Etkileşimi karşılıklı ticareti alışverişler olarak niteleyebiliriz. Bununla birlikte Türkler ve Yahudiler ilk temasını nerede ve ne zaman olduğu tartışma konusundur. Osmanlı Yahudi’si yazar “ Avran Galante “ ye göre ilk temas Büyük Selçuklular döneminde gerçekleşmiştir. Bizans baskısından sıkılan Yahudilerin Selçuklu devletine sığınmışlardır. Selçuklu Devletinin dağılması ile beraber batı Anadolu ortaya çıkan Osmanlılar kendi Topraklarında Yahudilerle iyi bir iletişim kurdular. Osman beyin oğlu Alaattin Bey ticarette başarılı olduklarını düşündüğünü için Yahudilere ayrı bir ilgi gösteriyordu. Özellikle 1326 yılında Orhan Bey tarafından ele geçirilen Bursa Osmanlıların ilk büyük kale fethi olmuştur. Uzun süren kuşatma sırasında bursayı tek eden Yahudiler Orhan beyin çağrısı ile Bursa’ya geri dönüş yapmıştır. Bu özel çağrıya Bizans ve Şam Yahudileri de dâhil olunca henüz kuruluş aşamasındaki Osmanlı ülkesinde hatırı sayılır bir Yahudi nüfusu oluşmuştur. Yahudiler dinlerini özgür yaşayabilmek için Orhan Bey’den kendilerine ait bir Yahudi Mahallesi kurulmasını talep ettiler ve Orhan Bey tarafından kabul edilmiştir. Avrupa’da baskı halinde yaşayan Yahudiler Osmanlıda mülk sahibi olabiliyordu bu serbestliklerinin karşılığında Haraç adı verilen vergi Osmanlı devletine ödüyorlardı. Osmanlıların sınırlarının gelişmesiyle birlikte Osmanlı tabası arasına girmeye başlamıştır. Örnek verecek olursak
1 ) Gelibolu – 1354
2 ) Edirne – 1361
3 ) İzmir – 1422
4 ) Selanik – 1430
Fethi ile buradaki Yahudiler Osmanlıya katılmıştır. Osmanlı Hükmünde yaşayan Yahudilerin Avrupa’da yaşayan Yahudilere göre daha rahat bir yaşam sürmesi Osmanlı topraklarında göçlerin hızlanmasına sebep olmuştur. Macaristan, Fransa, Sicilya, Venedik, Ceneviz’den kovulan Yahudiler Osmanlı topaklarına sığınmışlardır. 1453 İstanbul’un fethi sırasında Yahudilere haklar tanıyan Fatih Sultan Mehmet han ferman yayınlamıştır. Tüm Osmanlı’ya göçenlerden sonra bazı vergiler Yahudilerden alınmıyordu Osmanlılar ve Yahudiler arasında bu yaklaşma diğer ülkeye ve göçmenler için karışıklık çıkartıyordu Kanunu sultan Süleyman Yahudilere karşı verilen hakların devam etmesine de aynı şekilde devam etti. İspanyadan kovulan Yahudilerin dönemin büyük gücü Osmanlı İmparatorluğu Yahudilere çağrıda bulunmuş ve II. Beyazıt Yahudileri Osmanlı imparatorluğu sınırlarına davet etmiştir. Getirilen Yahudiler Amasya, İstanbul, Bursa, İzmir, Manisa, Edirne, Gelibolu, Manastır, Selanik, Larissa, Patrasa yerleştirmiştir II. Beyazıt İspanyadan kovulan Yahudilere iyi davranılması gerektiğini aksi takdirde Ölümle cezalandırılmasını bildirmiştir. Yükselme döneminde Osmanlı İmparatorluğunda Yahudiler önemli bir yere sahipti özellikle geldikleri ülkelerde önemli konumda ve görevde olan Yahudiler Dış siyasette Josef Nasi, Soloman Esk., Aben Yaeş, Osmanlı Dış siyasetinde önemli ve etkili isimlerdi 16. YY. Sarayda maliye üzerinde etkili isim Ester Kyral’di gün geçtikçe artan serveti sayesinde valide sultanlarla yakın temas kurmaya bile başlamıştı. Bu konumu sayesinde Yeniçeri maaşlarından, Gümrük idarelerine kadar yetki sahibi durumuna gelmişti. Hatta Avusturya Kraliçesi Bayan Maria Theresia ülkesinden Yahudileri kovmaya karar verdiğinde arayan giren “ Yuda Berruh “ I. Mahmuda durumu anlatmış ve “ Maria Theresa “ ‘ ya elçi gönderilmesi sağlamış ve kararından vazgeçirmiştir.
19. YY. Yarısından itibaren Rum ve Ermeni azınlıkla ön plana çıkması ve devletin düşüşe geçmesiyle birlikte yüzlerini Avrupa’ya çevirmişlerdir. Osmanlının bir parçası olan Filistin’e ilgi göstermişlerdir. 1914’de başlayan I. Dünya savaşıyla birlikte Osmanlı imparatorluğu son buldu. Günümüzde 15.000 Yahudi Türkiye Cumhuriyetinde yaşamanı sürdürmektedir.
Aşağıdaki Link'ten Türkiye Yahudi Tarihi Turlarimiz ile ilgili Seçimlerinizi Yapabilir ve 7 / 24 Daha Detaylı bilgi Alabilirsiniz.
